اختلال اضطراب منتشر (GAD): علائم و نشانه ها، تشخیص و روش های درمان

نگرانی بیش از حد و مزمن درباره مسائل روزمره زندگی، از سلامت گرفته تا کار و روابط خانوادگی، برای بسیاری از افراد آشنا است. اما وقتی این نگرانی از کنترل خارج شود و بخش بزرگی از زندگی روزمره فرد را تحت تاثیر قرار دهد، ممکن است نشانه ای از اختلالی روانی به نام اختلال اضطراب منتشر یا GAD باشد.

مفهوم اضطراب مزمن و فراگیر مدت ها پیش از آنکه به شکل امروزی آن تعریف شود، در ادبیات روانشناسی و روانپزشکی مورد توجه بود. در اوایل قرن بیستم، اصطلاحاتی مانند روان رنجوری اضطرابی در توصیف حالتی به کار میرفت که در آن فرد بدون آنکه علت مشخصی برای آن وجود داشته باشد، به طور مداوم دچار تنش عصبی و نگرانی بود.

با گسترش نظام های طبقه بندی اختلالات روانی در نیمه دوم قرن بیستم، به ویژه با انتشار راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، اختلال اضطراب منتشر برای نخستین بار در دهه هشتاد میلادی به عنوان تشخیصی مستقل معرفی شد. پیش از آن، این حالت اغلب در دل سایر اختلالات اضطرابی یا حتی به عنوان بخشی از اضطراب همراه با افسردگی در نظر گرفته می شد.

با گذشت زمان و انجام پژوهش های بیشتر، ملاک های تشخیصی این اختلال بارها بازنگری شد تا تصویری دقیق تر از آن ارائه شود.

یکی از نکات مهمی که باید درباره اختلال اضطراب منتشر دانست، ارتباط نزدیک آن با سایر اختلالات روانشناختی است. پژوهش های متعدد در حوزه روانشناسی و روانپزشکی نشان داده اند که این اختلال به ندرت به تنهایی رخ میدهد و در بسیاری از موارد همراه با اختلالاتی مانند افسردگی اساسی، سایر اختلالات اضطرابی از جمله اختلال هراس و اضطراب اجتماعی و حتی اختلالات مرتبط با مصرف مواد دیده می شود. این همزمانی باعث میشود تشخیص و درمان GAD گاهی پیچیده تر شود. زیرا نشانه های آن ممکن است با نشانه های سایر اختلالات همپوشانی داشته باشد. ارزیابی جامع توسط متخصص روانشناسی و روانپزشکی در رسیدن به تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد.

اختلال اضطراب منتشر چیست؟

اختلال اضطراب منتشر یا GAD نوعی اختلال روانی است که با نگرانی و اضطراب مفرط، مداوم و کنترل نشدنی درباره طیف وسیعی از موضوعات روزمره مشخص میشود. نگرانی در این اختلال برخلاف اضطراب طبیعی که معمولا با موقعیتی خاص مانند امتحان یا مصاحبه شغلی مرتبط است و پس از پایان آن موقعیت فروکش می کند، معمولا فراگیر است و به موضوع یا رویداد خاصی محدود نمی شود.

فرد مبتلا ممکن است بدون آنکه بتواند این نگرانی ها را کنترل کند، همزمان درباره سلامت خانواده، وضعیت مالی، عملکرد شغلی و حتی مسائل کوچک روزمره نگران باشد.

یکی از ویژگی های کلیدی GAD، مزمن بودن آن است. نگرانی و اضطراب در تشخیص GAD، دست کم به مدت شش ماه، در بیشتر روزها، ادامه داشته است. این ویژگی، اختلال اضطراب منتشر را از اضطراب موقعیتی متمایز میکند که همه افراد گاهی آن را تجربه میکنند. علاوه بر این، شدت نگرانی در این اختلال معمولا با اهمیت واقعی موضوع مورد نگرانی تناسبی ندارد. به این معنا که فرد ممکن است درباره مسائل بسیار کوچک، واکنشی به شدت بحرانی واقعی نشان دهد.

نکته مهم دیگر این است که اختلال اضطراب منتشر تنها مشکلی ذهنی نیست بلکه اثرات جسمی قابل توجهی نیز دارد. بسیاری از افراد مبتلا به این اختلال، پیش از مراجعه به متخصص روانشناسی و روانپزشکی، ابتدا به دلیل نشانه های جسمی مانند سردرد، مشکلات گوارشی یا خستگی مزمن به پزشک عمومی مراجعه می کنند و ممکن است مدتی طول بکشد تا ریشه روانی این نشانه ها شناسایی شود.

علائم و نشانه های اختلال اضطراب منتشر (GAD)

نشانه های اختلال اضطراب منتشر را می توان به طور کلی به دو دسته نشانه های روانی و نشانه های جسمانی تقسیم کرد که در ادامه به مهم ترین آن ها اشاره می کنیم:

• نگرانی مفرط و مداوم درباره موضوعات مختلف زندگی که کنترل آن برای فرد دشوار میباشد.
• احساس بی قراری، تنش درونی یا حالت آماده باش دائمی (حتی در موقعیت های آرام)
• خستگی زودرس و احساس تحلیل رفتن انرژی (حتی پس از استراحت کافی)
• مشکل در تمرکز یا احساس خالی شدن ذهن طی روز
• تحریک پذیری بیش از حد و واکنش های هیجانی شدیدتر از حد معمول
• تنش عضلانی (به ویژه در ناحیه گردن، شانه ها و فک)
• اختلال در خواب: مشکل در به خواب رفتن، خواب ناآرام یا بیدار شدن های مکرر طی شب
• نشانه های جسمانی دیگری مانند تپش قلب، تعریق، لرزش دست ها یا مشکلات گوارشی که در برخی افراد بروز میکند.

علل و عوامل خطر اختلال اضطراب منتشر

اختلال اضطراب منتشر مانند بسیاری از اختلالات روانی دیگر، معمولا نتیجه ترکیبی از عوامل زیستی، روانی و محیطی است و نه علتی واحد و مشخص، در ادامه با مهمترین علل بیشتر آشنا خواهیم شد:

• عوامل ژنتیکی

پژوهش ها نشان می دهند افرادی که سابقه خانوادگی اختلالات اضطرابی دارند، احتمال بیشتری برای ابتلا به این اختلال دارند. هرچند ژنتیک به تنهایی تعیین کننده نیست. GAD در دوقلوهای همسان نسبت به دوقلوهای ناهمسان بیشتر است.

• عوامل زیستی و مغزی

تغییرات در عملکرد برخی انتقال دهنده های عصبی مانند سروتونین و نوراپی نفرین و همچنین فعالیت بیش از حد برخی مناطق مغزی درگیر در پردازش ترس، در بروز این اختلال نقش دارند.

• ویژگی های شخصیتی

افرادی که از نظر شخصیتی گرایش بیشتری به کمال گرایی، حساسیت بالا به استرس یا نیاز شدید به کنترل شرایط دارند، بیشتر در معرض ابتلا به این اختلال قرار می گیرند.

• تجربه های زندگی و استرس های محیطی

رویدادهای استرس زای مزمن مانند مشکلات مالی طولانی مدت، مشکلات شغلی یا تنش های خانوادگی می توانند زمینه ساز بروز یا تشدید این اختلال شوند.

• سبک فرزندپروری و تجربه های دوران کودکی

محیط های خانوادگی با کنترل بیش از حد یا عدم امنیت روانی در دوران کودکی نیز از عوامل زمینه ساز شناخته شده اند.

روش های تشخیص اختلال اضطراب منتشر

تشخیص دقیق اختلال اضطراب منتشر نیازمند ارزیابی تخصصی است و نمی توان چنین تشخیصی را صرفا بر اساس یک یا دو نشانه مطرح کرد. در ادامه به مهم ترین روش هایی اشاره می کنیم که متخصصان روانشناسی و روانپزشکی برای تشخیص GAD استفاده میکنند.

• مصاحبه بالینی ساختاریافته

در این روش:

• متخصص با پرسیدن سوالات مشخص و از پیش تعیین شده، تاریخچه نگرانی ها، شدت و مدت آن ها و میزان تاثیرشان بر زندگی روزمره فرد را بررسی میکند.
• مصاحبه معمولا بر اساس ملاک های استاندارد تشخیصی طراحی و به متخصص کمک می کند تا اختلال اضطراب منتشر را از سایر اختلالات مشابه افتراق دهد.
• مدت مصاحبه بسته به پیچیدگی وضعیت فرد متفاوت است.
• نتیجه مصاحبه معمولا پایه اصلی تصمیم گیری برای ادامه فرایند تشخیص و درمان قرار میگیرد.

• ارزیابی بر اساس ملاک های تشخیصی استاندارد

متخصصان روانشناسی و روانپزشکی معمولا از ملاک های مشخص شده در راهنماهای تشخیصی معتبر بین المللی استفاده میکنند تا مطمئن شوند نشانه های فرد با تعریف علمی این اختلال مطابقت دارد.

این ملاک ها شامل مواردی مانند مدت زمان نگرانی، تعداد نشانه های همراه و میزان اختلال در عملکرد روزمره هستند. استفاده از این ملاک های استاندارد باعث می شود تشخیص در مراکز مختلف درمانی یکسان و قابل مقایسه باشد. این روش معمولا نه به تنهایی بلکه در کنار سایر ابزارهای تشخیصی به کار می رود.

• پرسشنامه های خودگزارشی

ابزارهایی مانند پرسشنامه هفت سوالی اضطراب فراگیر یا مقیاس اضطراب بک، به فرد کمک میکنند شدت نشانه های اضطرابی خود را در قالب چند سوال کوتاه گزارش دهد. چند نکته در رابطه با پرسشنامه ها:

• این پرسشنامه ها معمولا زمان کمی برای تکمیل نیاز دارند و می توانند به عنوان ابزار غربالگری اولیه یا برای پیگیری روند درمان استفاده شوند.
• نتیجه این پرسشنامه ها به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست اما اطلاعات ارزشمندی درباره شدت نشانه ها در اختیار متخصص قرار می دهد.
• این ابزارها به دلیل سادگی اجرا، در بسیاری از مراکز درمانی و حتی به صورت آنلاین در دسترس هستند.

• بررسی و رد علل پزشکی زمینه ای

از آنجا که برخی بیماری های جسمی مانند مشکلات تیروئید یا برخی مشکلات قلبی میتوانند نشانه هایی شبیه به اضطراب ایجاد کنند، پزشک معمولا با انجام معاینات و آزمایش های لازم، احتمال وجود این علل جسمی را بررسی و رد میکند.

این مرحله معمولا پیش از تایید نهایی تشخیص اختلال اضطراب منتشر انجام میشود تا از تشخیص اشتباه پیشگیری شود. این بررسی ها همچنین شامل مرور سابقه مصرف داروها یا موادی است که ممکن است نشانه های اضطرابی ایجاد کنند. این مرحله معمولا توسط پزشک عمومی یا متخصص داخلی در کنار روانپزشک انجام می شود.

پیامدها و عوارض عدم درمان اختلال اضطراب منتشر

اگر اختلال اضطراب منتشر تشخیص یا درمان داده نشود، اثرات منفی قابل توجهی بر جنبه های مختلف زندگی فرد می گذارد:

• کاهش کیفیت زندگی و لذت بردن کمتر از فعالیت های روزمره به دلیل نگرانی مداوم
• افت عملکرد شغلی یا تحصیلی ناشی از مشکل در تمرکز و تصمیم گیری
• آسیب به روابط خانوادگی و اجتماعی به دلیل تحریک پذیری یا نیاز مداوم به اطمینان خاطر از اطرافیان
• افزایش خطر ابتلا به سایر اختلالات روانی مانند افسردگی اساسی در صورت تداوم طولانی مدت اضطراب
• بروز یا تشدید مشکلات جسمی مانند مشکلات گوارشی، سردردهای مزمن و مشکلات قلبی و عروقی در اثر استرس طولانی مدت
• افزایش احتمال روی آوردن به مصرف مواد یا الکل به عنوان راهی نادرست در برابر اضطراب

روش های درمان اختلال اضطراب منتشر

خبر امیدوارکننده این است که اختلال اضطراب منتشر یکی از اختلالاتی است که با درمان مناسب، بهبود قابل توجهی پیدا میکند. در ادامه به مهم ترین رویکردهای درمانی موجود اشاره میکنیم.

• رواندرمانی

روان درمانی یکی از موثرترین روش های درمانی برای این اختلال محسوب میشود که به فرد کمک می کند تا الگوهای فکری نگران کننده را شناسایی و اصلاح کند و مهارت های مقابله ای جدیدی بیاموزد.

رویکردهای روانپویشی، شناختی-رفتاری (CBT)، رواندرمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) و همچنین تمرین های ذهن آگاهی نیز در سال های اخیر شواهد امیدوارکننده ای برای کاهش نشانه های این اختلال نشان داده اند.

• دارودرمانی

روانپزشک ممکن است در بسیاری از موارد، به ویژه در نشانه های متوسط تا شدید، داروهایی مانند مهارکننده های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) را تجویز کند که به تنظیم انتقال دهنده های عصبی مرتبط با اضطراب کمک میکنند.

تصمیم گیری درباره نوع، دوز و مدت مصرف دارو باید کاملا زیر نظر روانپزشک صورت گیرد و نباید بدون مشورت تخصصی قطع یا تغییر کند.

• تغییرات سبک زندگی

این روش ها میتوانند به عنوان مکمل درمان اصلی، در کاهش نشانه های اضطرابی موثر باشند:

• فعالیت بدنی منظم
• خواب کافی
• تغذیه درست
• کاهش مصرف کافئین
• تکنیک های آرام سازی عضلانی

• روش های نوین درمانی

در سال های اخیر رویکردهای نوین تر و جدید تری نیز در کنار روش های سنتی برای درمان اختلالات اضطرابی مقاوم به درمان مورد بررسی قرار گرفته اند.

یکی از این روش ها، تحریک مغناطیسی مغز از طریق جمجمه (TMS/rTMS) است که فعالیت برخی مناطق خاص مغز در آن با استفاده از میدان های مغناطیسی به شکلی غیرتهاجمی تنظیم می شود.

روش دیگر، تحریک الکتریکی مستقیم از طریق جمجمه (tDCS) است که با عبور جریان الکتریکی بسیار ضعیف از مناطق خاصی از مغز، تلاش میکند الگوی فعالیت عصبی مرتبط با اضطراب را تعدیل کند.

نوروفیدبک نیز در برخی مطالعات به عنوان روشی که در آن فرد یاد می گیرد تا امواج مغزی خود را با دریافت بازخورد لحظه ای تنظیم کند، نتایج نوید بخشی نشان داده است.

این روش های نوین معمولا برای مواردی در نظر گرفته می شوند که پاسخ کافی به درمان های اصلی دارودرمانی و رواندرمانی نداده اند و باید حتما توسط متخصص مجرب و در مراکز معتبر انجام شوند.

برای درمان تخصصی از کجا شروع کنم؟

تیم روانپزشکی و روانشناسی ما با ارزیابی دقیق و برنامه درمانی فردی، کنار شماست.

کلینیک روانشناسی و روانپزشکی روا

تماس و رزرو نوبت