نکات کلیدی
- اختلالات روان پریشی به دسته ای از اختلالات روانشناختی گفته می شود که فرد دارای علائم روانپریشی است.
- روانپریشی مجموعه ای از علائم و نشانه ها است.
- روانپریشی را قطع ارتباط با واقعیت هم می گویند.
- تعریف جامعی برای روانپریشی وجود ندارد؛ چراکه به شیوه های مختلفی خود را نشان می دهد.
- روانپریشی در الگوی فکر، توهم های حسی (علائم مثبت) و مشکلات عاطفی-هیجانی (علائم منفی) خود را نشان می دهد.
اختلال روان پریشی (Psychotic Disorders) چیست؟
براساس راهنمای آماری و تشخیصی اختلالات روانشناختی (نسخه پنجم-DSM-5) زمانی از اختلالات روانپریشی صحبت می کنیم که با علائم زیر رو به رو باشیم:
- هذیان. باورهای غلط و اشتباهی که فرد توانایی تشخیص اشتباه بودن آنها را ندارد.
- توهم. تصاویر، صداها، حس های لامسه، طعم و بوهایی که وجود ندارند و فرد آنها را حس میکند.
- تفکر و گفتار آشفته. الگوهایی از تفکر و باورهای فرد که منطقی نیستند و هدفی را دنبال نمیکنند.
- رفتار آشفته. الگوهای رفتاری که غیر قابل پیش بینی هستند و تناسبی با موقعیت و رفتار ندارند.
- علائم منفی. کاهش یا مختل شدن علمکرد روزانه فرد در محیط های تحصیلی یا شغلی. از جمله علائم منفی کرختی عاطفی، بی حسی، ساکت بودن، عدم ارتباط و انگیزه در برقراری روابط، افسردگی و اضطراب، پریشانی و بی قراری روانی.
نکته: هذیان و توهم را علائم مثبت و علائم دیگر را منفی می نامند. علائم مثبت شاخصه اصلی اختلالات روانپریشی هستند که وجه تمایز آنها با سایر اختلالات روانشناختی هستند.
انواع اختلالات روانپریشی
راهنمای آماری و تشخیصی اختلالات روانشناختی DSM-5 اختلالات دسته روانپریشی را به شرح زیر تعریف میکند:
- اختلال اسکیزوفرنی
- اختلال اسکیزوفرنی فرم
- اختلال اسکیزوافکتیو
- اختلال هذیانی
- اختلال روانپریشی گذرا
- اختلالات روانپریشی ناشی از سایر شرایط پزشکی
- اختلال روانپریشی ناشی از مواد
- برخی بیماری های جسمی وجود دارند که ممکن است در کنار علائم روانپریشی در یک فرد رخ دهند.
در زیر هر کدام از این اختلالات روان پریشی را بیشتر توضیح خواهیم داد.
-
اسکیزوفرنی
از نشانه های اسکیزوفرنی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- هذیان
- توهم (دیداری، شنیداری، لامسه، بویایی، چشایی)
- گفتار آشفته (گفتار نامنسجم، سالاد کلمات)
- رفتار آشفته یا کاتاتونیک (فرد حرکات و رفتار غیر طبیعی دارد و کاملا منزوی میشود)
تذکر: وجود هذیان یا توهم یا گفتار و رفتار آشفته یا مجموعه ای از آنها برای تشخیص اسکیزوفرنی ضروری است.
علائم منفی: عواطف مسطح و صاف، بی انگیزگی، عدم رفتار هدفمند
-
اسکیزوفرنی فرم
این اختلال دارای همان علائم و نشانه های اختلال اسکیزوفرنی است اما مدت زمان آن کوتاه تر و بین 1 تا 6 ماه است.
-
اسکیزوافکتیو
اختلال اسکیزوافکتیو دارای همان علائم و نشانه های اسکیزوفرنی است با این تفاوت که علاوه بر این علائم، شاهد علائم و نشانه های اختلالات خلفی دیگر مانند افسردگی (مثلا افسردگی اساسی یا دوره شیدایی) هستیم.
-
اختلال هزیانی
اختلال هذیانی شرایطی است که فرد در آن یک یا مجموعه ای از باورهای هذیانی (باورهای غلطی که دلیلی برای وجودشان مشاهده نمی شود. این باورها دارای دو حالت واقعی و غیرواقعی هستند) را دارد.
این باورها حداقل یک ماه وجود فعال دارند و نمی توان دلیل جسمانی یا روانی دیگری برای وجود آنها پیدا کرد.
-
روانپریشی گذرا
دوره ای از روان پریشی است که شروع ناگهانی دارد و کمتر از یک ماه طول می کشد. این اختلال با مصرف دارو سریعا افت میکند و فرد به حالت طبیعی بر می گردد. گاهی این شکل از روانپریشی در واکنش به رویدادهای استرس زا بروز می کند.
نکته مهم: مصرف دارو حتما نیاز به تجویز فرد متخصص و روانپزشک دارد و مصرف سر خود آن ضررهای زیادی دارد.
-
سایر شرایط پزشکی
شلامل توهم ها، هذیان یا سایر علائم روان پریشی که به دلیل بیماری یا سایر عوامل، در فرد ظاهر می شوند و بر عملکرد مغز تاثیر می گذارند. برخی از این بیماری ها، میتوان به پارکینسون، بیماری آلزایمر، دلیریوم، آسیب به سر، تومور مغزی و سکته اشاره کرد.
-
ناشی از مواد
شامل علائم توهم، هذیان، گفتار و رفتار آشفته فرد ناشی از مصرف موادی مانند کوکایین، شیشه و مواد مشابه هستند. اقدام اورژانسی در چنین شرایطی ضروری است.
-
همبود با سایر مشکلات روانشناختی
از جمله سایر شرایط روانشناختی که ممکن است با اختلالات روان پریشی همزمان باشند به شرح زیر هستند:
- افسردگی اساسی یا افسردگی دو قطبی همزمان با اختلال روانپریشی یا علائم کاتاتونیک
- وسواس فکری-عملی
- اختلال بدریخت انگاری بدنی
- اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
- اختلال اوتیسم و سایر اختلالات ارتباطی
علائم اختلال روان پریشی
افراد با اختلال روان پریشی معمولا علائم یکسانی ندارند. حتی جنس علائم طی زمان نیز تغییر میکند. پنج دسته علائم در اختلال روانپریشی وجود دارد که عبارتند از:
-
هذیان
باورهای اشتباهی که حتی با وجود روشن شدن شواهدی مبنی بر اشتباه بودن آنها، فرد بر درستی آنها تاکید دارد. مثلا فرد مطمئن است که غذایش مسموم شده است (حتی اگر برایش روشن شود که سمی در کار نیست).
انواع هذیان ها به شرح زیر است:
- تعقیب. این باور که کسی همیشه دنبال وی است.
- خودارجاعی. این باور که همه و در هر شرایطی دارند با فرد صحبت میکنند (مثلا مجری تلویزیون)
- خود بزرگ بینی. باور به اینکه فرد، یک شخص خاص و ویژه است.
- اروتومانیک. این باور که کسی عاشق او شده است.
- پوچ گرایی. این باور که واقعه ای فاجعه در حال روی دادن است.
- جسمانی. باور به اینکه چیزی در بدن فرد است یا بدنش بیماری و مشکل پزشکی خاصی دارد.
نکته: هذیان ها به دو صورت کلی عجیب و غریب و واقعی تقسیم می شوند. هذیان های عجیب و غریب برای هیچ کس باورپذیر نیستند. هذیان واقعی باورپذیر است اما هیچ وقت اتفاق نیفتاده است.
-
توهم
چیزهایی که فرد میبیند، میشنود، لمس میکند، می چشد یا از نظر بویایی حسش می کند اما هیچ کدام از این محرک های حسی وجود ندارند و اطرافیان فرد آن را حس نمیکنند.
-
اختلال در تفکر و گفتار
برخی از مهمترین علائم این مورد عبارتند از:
- ناتوانی در پاسخ به سوالات مستقیم. به گونه ای که خالی از ذکر جزئیات بی مورد باشد.
- مجموعه ای از کلمات که هر کدام دارای معنای مستقل از دیگری است و درنهایت کلام نامفهوم می شود.
- ساخت کلمات و جملات نامفهومی که برای دیگران هیچ معنای خاصی ندارد.
- تکرار کلمات و جملات به صورت افراطی و مداوم
ممکن است تمام این موارد با هم ظاهر نشوند.
-
حرکات آشفته و غیرمعمول
از مهمترین این نشانه ها عبارتند از:
- پاسخ های هیجانی و غیر قابل پیش بینی و نامناسب به موقعیت ها
- کنترل رفتاری ضعیف و انفجارهای رفتاری
- رفتارهای کاتاتونیک (گرفتن ژست های حرکتی خاص و بدون پاسخ به محرک های مختلف؛ مثلا عدم پاسخ به درد یا صدای بلند یا لرزش)
-
علائم منفی
برخی از علائم منفی روان پریشی به شکل زیر است:
- ناتوانی در بروز حالات هیجانی در چهره
- کلام بدون هیجان و صاف
- عدم احساس انگیزه
- عدم حفظ بهداشت شخصی
- عدم احساس لذت و علاقه به هر چیزی
- منزوی شدن (از خانواده، دوستان و سایر فعالیت ها و روابط اجتماعی)
علت اختلال روانپریشی
علت های دقیق اختلالات روان پریشی همچنان تحت پژوهش هستند. با این حال، می توان عوامل زیر را در نظر گرفت:
-
ژنتیک
مطالعات ژنتیک رفتاری نشان داده است که اطرافیان درجه اول خانواده افراد با اختلال روانپریشی بیشتر دارای اختلالات روانپریشی هستند. این مهم به ویژه در رابطه با مسیرهای عصبی مغز، درست است. به نظر میرسد دارا بودن برخی ژن ها باعث اختلال در مسیرهای عصبی و بدتنظیمی آنها می شود.
-
محیط
مطالعات نشان داده است که در معرض عوامل استرس زا بودن یا تروماهای روانی (وقایع ناخوشایندی که با تهدید جان فرد همراه هستند) باعث افزایش احتمال ابتلا به علائم روانپریشی می شوند.
بیماری های پزشکی یا مرتبط با سلامت روان در بزرگسالان می تواند باعث احتمال ابتلا به اختلال روانپریشی شود.
درمان های دارویی بیماری روان پریشی
دارو درمانی و روان درمانی دو دسته اصلی در کمک به مبتلایان به اختلال روانپریشی هستند. در ادامه هریک را بیشتر بررسی خواهیم کرد.
-
دارو درمانی
نکته مهم: مصرف دارو برای مشکلات روان پریشی فقط باید با تایید پزشک باشد و مصرف سرخود دارو ممکن است عوارض بیشتری برای شما به همراه داشته باشد.
داروهای ضد روان پریشی نسل اول
- نسبت به داروهای نسل دوم کمتر استفاده می شوند.
- این داروها روی انتقال دهنده های عصبی مانند دوپامین، استیل کولین، هیستامین و نوراپی نفرین عمل می کنند.
- عوارض جانبی این دارو نسبت به داروهای نسل دوم بیشتر است.
داروهای ضد روان پریشی نسل اول
- این داروها دارای عوار جانبی کمتری نسبت به داروهای نسل اول دارند.
- این داروها به دلیل عوار جانبی کمتر، خط اول درمان در اختلال روانپریشی هستند.
- این داروها بیشتر روی دوپامین و سروتونین در نواحی مختلف مغزی موثر هستند.
- برخی از این داروها به صورت تزریق هم در دسترس هستند و گاهی فقط نیاز به تزریف ماهی یک بار یا دو ماه یک بار دارند.
نکته: عوارض جانبی کمتر به منظور نداشتن عوارض نیست و مصرف سرخود آن ها میتواند زیان بار باشد.
در جدول زیر میتوانید مهمترین داروهایی که در درمان اختلالات روان پریشی توسط روانپزشکان تجویز میشوند، مشاهده کنید:
| دارو | نمونه های بازار |
| داروهای ضدروانپریشی نسل اول |
|
| داروهای ضدروانپریشی نسل دوم |
|
-
درمان های روانشناختی
درمان های روانشناختی اختلالات روانپریشی دارای انواعی مختلفی است. در یک طرف درمان های فردی است و از طرف دیگر درمان های گروهی و حمایتی.
الف) درمان روان شناختی فردی
درمان های فردی بر توانایی های فرد مبتلا به اختلال روانپریشی در تنظیم هیجان، مدیریت علائم مثبت و به ویژه مدیریت علائم منفی، اصلاح سبک زندگی و مدیریت مصرف داروها تمرکز دارد.
ب) درمان روان شناختی گروهی
درمان های گروهی شامل افرادی با تجربه یکسان در یک حوزه و بررسی احساسات، روش ها و توصیه هایی برای یکدیگر است. این کار می تواند برای فرد مبتلا به اختلال روانپریشی باشد یا یکی از اعضای خانواده آنها باشد.
ج) درمان روانشناختی حمایتی
درمان های حمایتی هم در حوزه خدمات اجتماعی است که اغلب توسط دولت ها، سازمان های مردم نهاد (NGOs) و موسسه های خیریه انجام می شود؛ و در حوزه خدمات فردی است که برای خود فرد است.
د) مربی گری بیماری های روانپریشی
مربی گری اختلال های روانپریشی نوع دیگری از درمان های روانشناختی است که در سال های اخیر توجه ویژه ای به آن شده است. این درمان به گونه ای است که درمانگر روزانه و در ساعات مختلفی با فرد مبتلا به اختلال روانپریشی در ارتباط است و برنامه های مدیریت زمان، مدیریت و سازماندهی کارها، راهکارهای ارتباطی سر کار، راهکارهای ارتباطی با دوستان و موارد مشابه را بررسی و در پیاده سازی آن به فرد کمک می کنند. مربی گری براساس رویکردهای مختلف درمانی از جمله CBT صورت می گیرد.
جدول خلاصه درمان های بیماری روان پریشی:
| درمان | توضیحات |
| درمان های فردی |
|
| درمان های گروهی |
|
کلینیک اعصاب و روان روا؛ مرکز تخصصی درمان اختلالات روان پریشی
اگر به دنبال یک کلینیک خوب، با بهترین روانپزشکان و روان شناسان هستید، مرکز روا در خدمت شماست. ما با پیگیری مستمر و ایجاد مسیری امن و مطمئن برای بیماران عزیز، بهترین راهکارهای درمانی را پیش میگیریم.
همچنین مرکز روا با داشتن تجهیزات تکنولوژیک تشخیصی و درمانی جدید و به روز، مسیر درمانی بیماران را تسریع میکند.
جهت رزرو وقت مشاوره با بهترین روانشناسان و روانپزشکان جهت درمان بیماری روان پریشی، همین حالا با مرکز تماس حاصل فرمایید.
شماره تماس
سوالات متداول
از سوالات پرتکرار افراد و کاربران در خصوص این بیماری به شرح زیر است:
1. آیا اختلالات روانپریشی درمان کامل دارند؟
پاسخدهی هر فردی به درمان متفاوت است و به عوامل فردی و حمایت محیطی مختلفی بستگی دارد. برخی ها سریع بهبود را تجربه می کنند اما در برخی افراد شاید سال ها طول بکشد. نکته مهم دریافت خدمات درمانی پایدار و تحت نظر متخصص بودن است.
2. آیا افراد با اختلال روان پریشی میتوانند کار یا تحصیل یا ازدواج داشته باشند؟
بدون شک این افراد در صورت دارا بودن توان هوشی طبیعی (که در بیشتر مواقع نیز این گونه است)، میتوانند شغل مناسب و تحصیلات خوبی داشته باشند. اما این در شرایطی است که فرد تحت درمان باشد و رفتارهای سالم و پایداری داشته باشد. در صورتی که فرد تحت درمان نباشد و رفتارهای آشفته و علائم مثبت داشته باشد، امکان تحصیل و کار بسیار دشوار می شود.
در باب ازدواج نیز به همین شکل است. ازدواج افراد اختلال روانپریشی بستگی به نوع اختلال و شدت علائم آن دارد. نکته مهم در این باب احتمال انتقال ژن های روانپریشی به فرزندان و ابتلای آنها به اختلال روانپریشی است. از همین رو در این رابطه باید با احتیاط رفتار کرد.
3. آیا ابتلا به اختلال روانپریشی باعث معافیت از خدمت سربازی می شود؟
پاسخ این سوال بستگی به نوع اختلال، مدت زمان ابتلا، سابقه و پرونده پزشکی و شدت علائم دارد. در صورتی که کمیسیون پزشکی نظام وظیفه طی بررسی های لازم به این نتیجه برسد که عملکرد روانشناختی فرد در حدی نیست که خدمت عمومی را داشته باشد، معافیت را صادر می کند.
مسئله خدمت سربازی نه فقط برای اختلال روانپریشی بلکه در سایر اختلالات روانشناختی مانند اختلال افسردگی دوقطبی و دیگر موارد شدید نیز مطرح است.
4. آیا دارا بودن معافیت سربازی ناشی اختلال روانپریشی باعث عدم استخدام در سازمان های دولتی و غیردولتی می شود؟
استخدام در سازمان های دولتی و غیردولتی برای افراد مبتلا به اختلال روانپریشی بستگی به نوع کار، سطح تلاش ذهنی و سلامت روان شغل مورد نظر دارد. تشخیص این مهم بر عهده مدیریت منابع انسانی و کارگزینی سازمان مربوطه است و در هر سازمانی متفاوت است.
