اثرات روانی جنگ بر کودکان و 14 راهکار درمان آن

خرداد ۴, ۱۴۰۵
دانشنامه روانپزشکی, دانشنامه روانشناسی

به هنگام بروز خطراتی مانند جنگ و درگیری های مسلحانه، کودکان همواره در معرض فشار های روحی و روانی شدیدتری قرار میگیرند که ممکن است آینده آن ها را تحت تاثبر خطراتی مخرب قرار دهد. در این مقاله از مجموعه روانشناسی و روانپزشکی روا، به بررسی اثرات روحی-روانی جنگ بر روان کودکان و نحوه مدیریت و درمان آن پرداخته ایم؛ تا انتها همراه ما باشید.

کودکان در شرایط جنگ به عنوان گروهی آسیب پذیر در معرض پیامدهای جسمانی، شناختی و روانی هستند. یافته های علمی نشان می دهد که کودکان در معرض جنگ با خطر ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال استرس مزمن، اضطراب ناشی از فقدان والدین، بمباران، تیراندازی و مواجهه رسانه ای با تصاویر خشونت آمیز رو به رو هستند. این اختلالات با علائمی همچون اضطراب طولانی مدت، کابوس، پرخاشگری، اختلال در تمرکز، ترس از آینده و افت عملکرد تحصیلی همراه است.

مهمترین اثرات روانی جنگ بر کودکان چیست؟

از جمله مشکلات روانی که کودکان با آنها در زمان جنگ رو به رو هستند:

اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD پی تی اس دس (Post Traumatic Stress Disorder)
اضطراب جدایی (Separation Anxiety Disorder)/ترس از دست دادن والدین
اضطراب ناشی از مواجهه با اخبار جنگ
اضطراب مرتبط با بمباران و تیراندازی
ترس از آینده
اختلال استرس مزمن
اثرات بر سیستم ایمنی

در ادامه هر یک از این موارد را بیشتر بررسی خواهیم کرد.

1. استرس پس از سانحه یا PTSD

یکی از اختلالات شایع در کودکان در زمان جنگ، اختلال PTSD یا اختلال استرس پس از سانحه است. PTSD اختلالی است که بعد از روی دادن اتفاقی ناگوار ظاهر می شود. به گونه ای که فرد در معرض تجربه شدید و ناخوشایندی از احساس مرگ قرار می گیرد.

PTSD یکی از اختلالاتی است که در زمان جنگ شیوعش بالا می رود. خصوصا اگر محل زندگی، مدرسه، خانه فامیل، دوست یا آشنایی در محل جنگ یا اتفاقات مرتبط با جنگ بوده باشد. کودک در این حالت شروع به نشان دادن مجموعه یا تعدادی از علائم زیر می کند:

دسته بندی	علائم و نشانه‌ها
روانی و هیجانی	اضطراب شدید و نگرانی از وقوع اتفاقات بد برای خود یا نزدیکان ترس مفرط از صداها و نشانه‌ های محیطی سوالات مداوم و وسواسی درباره حادثه، مرگ و نیستی احساس بی‌ تابی و بی‌ قراری روانی
رفتاری و اجتماعی	چسبیدن به افراد امن (والدین و نزدیکان) بهانه‌ گیری و کج‌ خلقی برای پرهیز از مواجهه با ترس‌ ها اختلال در خواب (کابوس‌ های شبانه، ترس از تنهایی، بیدار شدن ناگهانی) ناتوانی در حفظ توجه و تمرکز
جسمانی و عملکردی	علائم بدنی مانند ضربان قلب بالا، تعریق دست و لرزش بدن مشکلات گوارشی (دل‌ درد و دل‌ پیچه) و اختلالات تغذیه‌ ای افت عملکرد تحصیلی و اختلال در فرآیند یادگیری ضعف سیستم ایمنی و افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌ های جسمی

2. SAD (اختلال اضطراب جدایی) و اضطراب از دست دادن والدین

اضطراب جدایی یکی از انواع رفتارهایی است که به صورت طبیعی در کودکان اتفاق می افتد. این رفتار معمولا در هشت ماهگی کودکان مشاهده می شود. با این حال، زمانی که کودک در جدا شدن از مادر یا سایر افراد نزدیک یا ترک مکان های امنی مانند خانه در سنین حساس مشکل داشته باشد، با اضطراب جدایی رو به رو هستیم.

الگوی کلی اضطراب جدایی یا از دست دادن در کودکان به شرح زیر است:

ناتوانی یا مقاومت شدید در جدا شدن از افراد یا مکان‌ های امن (مثل والدین یا خانه)
عدم تمایل به ترک خانه برای رفتن به مدرسه یا فعالیت‌ های بیرون از خانه

برخی دیگر از رفتارها و اختلالات به شرح زیر هستند:

دسته بندی	علائم و ویژگی‌ها
رفتاری و هیجانی	چسبیدن به مادر، پدر یا دیگر افراد امن هنگام جدایی شروع جر و بحث، قشقرق و رفتارهای اعتراضی هنگام جدایی یا ترک مکان امن گریه‌های شدید و مقاومت شدید در برابر جدا شدن یا ترک خانه. بهانه‌تراشی برای کنار والدین ماندن (مثلاً تأکید بر ترس از تنهایی).
خواب و شب	مشکل در تنها خوابیدن و اصرار بر خوابیدن در اتاق والدین استفاده از ترس از تنهایی به‌ عنوان بهانه برای نخوابیدن به تنهایی
محتوای ترس‌ها	ترس از هیولا، تنهایی یا دزد احساس اینکه اتفاق بدی خواهد افتاد بدون مشخص بودن دلیل دقیق آن منبع ترس اغلب گنگ و نامشخص است، مگر آنکه به تنها بودن، دزد یا مرگ عزیزی محدود شود
تفاوت با PTSD	در PTSD معمولا منبع ترس مشخص و آشکار است (رویداد یا تهدید معین) در اضطراب جدایی، منبع ترس غالبا مبهم و کمتر مشخص است

3. اضطراب مرتبط با بمباران و تیراندازی

یکی از اضطراب های شایع دیگر در کودکان در زمان جنگ، اضطراب و ترس ناشی از بمباران در زمان های مختلف است. این حالت به گونه ای است که در بزرگسالان نیز مشاهده می شود. نمود این ترس و اضطراب معمولا به صورت گوش به زنگ بودن و بی قراری روانشناختی خودش را نشان می دهد. همچنین امکان دارد که خود را به صورت از جا پریدن نشان دهد.

4. ترس از آینده

یکی از پیامدهای دیگر جنگ برای کودکان ترس از رویدادهای آینده و بلاتکلیفی غیر قابل تحمل است. در زمان جنگ، تمامی فعالیت های روزانه ای مانند درس و تحصیل، پارک و بازی، دیدار با اقوام و دوستان، تفریح، دیدارهای روزانه، کارتون یا فیلم دیدن و سایر موارد مشابه مختل و تا حد زیادی متوقف می شوند. در چنین حالتی، سوال هایی در این زمان برای کودک یا نوجوان پیش می آید که قرار است چه شود و معمولا هم به صورت ترس و نگرانی است.

بلاتکلیفی یکی از جدی ترین مسائل در رابطه با بازگشت به زندگی عادی، ماندن یا رفتن است که قاتل انگیزه در انجام کارها و مسئولیت های روزمره است. اگر دقت کرده باشید، بسیاری از کودکان و نوجوانان در زمان جنگ به سمت درس و مشق، فعالیت های ورزشی و تلاش برای آینده اقدامی نمی کنند.

5. اختلال استرس مزمن (Chronic Traumatic Stress Disorder)

اختلال استرس مزمن یا CTSD نوعی پاسخ روانی و هیجانی طولانی مدت به حوادث ناگوار مکرر یا مستمر است. برخلاف PTSD که معمولا پس از یک حادثه مشخص ایجاد می شود، CTSD ناشی از مواجهه پیوسته با خشونت، جنگ، سوء استفاده یا شرایط ناامن زندگی است.

کودکان مبتلا به CTSD علائمی همچون اضطراب مزمن، اختلال در تنظیم هیجان، کابوس های مکرر، خشم و عصبانیت، گوشه گیری و اختلال در روانط اجتماعی و تحصیلی دارند.

کودکان ممکن از بارها و بارها در شرایط جنگ شاهد انفجار، تیراندازی، خشونت علیه خانواده و آسیب دیدن محیط زندگی خود باشند. این مواجهات مکرر باعث فعالسازی سیستم استرس مغز و افزایش هورمون استرس (کورتیزول) می شود.

فعالسازی مزمن سیستم استرس منجر به مشکلات طولانی مدت در تنظیم هیجانی، توجه، حافظه و رفتارهای اجتماعی کودک می شود. شدت و تداوم جنگ، مواجهه مستقیم با خشونت، فقدان والدین یا سرپرست حمایتگر و سطح پایین حمایت اجتماعی و محیطی از عوامل تشدیدکننده CTSD هستند.

6. تاثیر بر سیستم ایمنی کودک

علاوه بر مشکلاتی که در بالا بیان شد، مشکلاتی مانند افزایش عفونت ها، التهابات و بیماری های خود ایمنی که ناشی از استرس و اضطراب های شدید است،

نوع پیامد	ویژگی‌های اصلی	پیامدهای بلندمدت
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)	خاطرات مزاحم، اضطراب، اختلال هیجانی و رفتاری، مشکلات شناختی	مشکلات تحصیلی، اضطراب مزمن، انزوا
اضطراب ناشی از سوگ والدین	ترس از جدایی، کابوس، اختلال خواب، نگرانی مداوم	سوگ تروماتیک، مشکلات هیجانی-اجتماعی طولانی‌ مدت
اضطراب ناشی از بمباران و تیراندازی	ترس از مرگ، کابوس، پرخاشگری، مشکلات تمرکز	اختلالات اضطرابی پایدار، افت تحصیلی
اضطراب ناشی از رسانه‌ها	نگرانی، کابوس، علائم جسمانی (سردرد، مشکلات گوارشی)	اضطراب مزمن، اختلال در عملکرد اجتماعی
ترس از آینده	نگرانی درباره امنیت، تحصیل، شغل و اهداف شخصی	انزوا، رفتار های پرخطر، کاهش تاب‌آوری
اختلال استرس مزمن (CTSD)	اضطراب مزمن، مشکلات هیجانی-شناختی، کابوس‌ های مکرر، خشم یا گوشه‌ گیری	اختلالات هیجانی-اجتماعی شدید، مشکلات تحصیلی و شغلی در آینده
تأثیر بر سیستم ایمنی	افزایش کورتیزول، کاهش فعالیت ایمنی، افزایش التهاب	افزایش عفونت‌ ها، بیماری‌ های خود ایمنی در آینده

روش های درمانی مناسب برای مشکلات روانی کودکان در جنگ

روش های گوناگونی برای بهبود و درمان مشکلات روانی کودکانی که از جنگ آسیب دیده اند وجود دارد که در حالت کلی به 3 دسته اصلی تقسیم بندی میشوند:

روش های روانشناسی و روانپزشکی رایج
روش های جدید و وابسته به تجهیزات و دستگاه های جدید
روش های مربوط به سبک زندگی

در ادامه هریک از این روش ها را بررسی خواهیم کرد.

1. روش های روانشناسی و روانپزشکی برای درمان کودکان آسیب دیده از جنگ

روش های روان شناختی برای درمان تروماهای کودکان آسیب دیده از جنگ، از بهترین روش ها هستند. در این روش ها تمرکز بر کاهش استرس و اضطراب و بازگرداندن احساس امنیت به آن هاست. با کلینیک روا در ادامه همراه باشید تا به بررسی این روش ها بپردازیم.

الف) درمان شناختی رفتاری یا CBT

از بهترین روش های درمان کودکان آسیب دیده است و در این روش به کودک و خانواده وی آموزش های لازم برای رفع افکار و احساسات منفی، داده میشود. در این روش، پزشک درمانگر به کودک کمک میکند تا خاطرات ترسناک را به خوبی پردازش و هضم کرده و نحوه کنترل هیجان را یاد بگیرد.

ب) روایت درمانی

در این روش، به کودک آموزش داده میشود تا داستان زندگی و تجربیات خود را مجددا بازگو کند. در این روش هدف اضلی این است که کودک خود را به عنوان یک بازمانده قوی و شجاع ببیند تا یک قربانی؛ بنابراین این باعث میشود تا کودک معنای جدید در زندگی خود پیدا کند.

ج) خانواده درمانی

از آنجا که رفتارهای اعضای خانواده با کودک، در میزان تروماهای وی به شدت دخیل است، یکی از بهترین روش ها خانواده درمانی است. در این روش درمانگر به والدین کودک آموزش میدهد تا نحوه واکنش های مناسب و همدلانه را یاد بگیرند.

در زمینه نقش خانواده، وبسایت NIH اینگونه بیان میکند:

Family functioning seems to play a key role in the interplay of risk and protection factors across ecological levels. War is associated with elevated levels of family violence against children as well as increased rates of intimate partner violence against women. In addition, violence related to both the war and family conflicts contributes independently to children’s psychopathology. This includes PTSD, depression symptoms as well as internalizing and externalizing behavior problems4.

به نظر میرسد خانواده نقشی کلیدی در تقابل میان عوامل خطر و روش های حفاظتی ایفا میکند. جنگ با افزایش سطح خشونت خانوادگی علیه کودکان همراه است و همچنین با افزایش میزان خشونت علیه زنان. همچنین، خشونت مرتبط با خودِ جنگ و خشونت ناشی از تعارض‌های خانوادگی، هر یک به‌طور مستقل به آسیب‌ شناسی روانی کودکان کمک میکنند. این موارد شامل PTSD، علائم افسردگی، و نیز مشکلات رفتاری درونی‌ سازی‌ شده و برونی‌ سازی‌ شده است.

د) ایجاد محیطی امن

در این روش، تکنیک های خاصی مانند تمرینات تنفسی و آرام سازی عضلات به کودک آموزش داده میشود تا بتواند به هنگام وقوع بحران، آرام بماند.

ه) بازی درمانی

در این روش، از طریق اسباب بازی ها، عروسک ها و … به کودک کمک میشود تا احساسات سرکوب شده خود را بازسازی و تخلیه کند.

و) دارو درمانی

معمولا برای درمان مشکلات روانی بوجود آمده برای کودکان در زمان جنگ، استفاده از روش های دارویی در اولویت های آخر و فقط در موارد نادر تجویز میشود. دارودرمانی برای کودکان، معمولا در موارد شدید مانند افسردگی عمیق، اضطراب های شدید، پرخاشگری های غیر قابل کنترل و … تجویز میشود.

2. روش های جدید و تکنولوژیک

از روش های مبتنی بر دستگاه های جدید و پیشرفته میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

تکنیک تحریک الکتریکی مغز (tDCS)
تکنیک نوروفیدبک و بیوفیدبک
تکنیک تحریک مغناطیسی مغز (rTMS)

در ادامه هریک را بیشتر توضیح خواهیم داد.

الف) روش تحریک الکتریکی مغز یا tDCS

در این روش از جریان الکتریکی بسیار ضعیف شده و ایمن برای تحریک کردن بخش های خاصی از مغز استفاده میشود. این روش معمولا در کودکان رایج است و میتوان از آن برای کاهش سطح اضطراب، بهبود کیفیت خواب و کاهش کابوس ها استفاده کرد.

همچنین بخوانید:

معرفی مرکز تحریک الکتریک مغز (tDCS) در تهران

نحوه کارکرد و کاربردهای tDCS

ب) روش نوروفیدبک و بیوفیدبک

در این روش، سنسورهایی به سر یا بدن کودک متصل شده و امواج مغزی، ضربان قلب، تنش های عضلانی و … را بر روی مانیتور نشان میدهد. در این روش کودک ممکن است از طریق بازی هایی، یاد بگیرد چگونه ذهن خود را آرام کند و سیستم عضبی خود را مجددا تنطیم نماید.

همچنین بخوانید:

معرفی مرکز خدمات لورتا نوروفیدبک در تهران

نحوه کارکرد نوروفیدبک و کاربردهای آن

ج) روش تحریک مغناطیسی مغز یا rTMS

این روش معمولا برای کودکان کمتر استفاده میشود و بیشتر در بزرگسالان کاربرد دارد. با توجه به اینکه مغز کودک در حال رشد است، از پالس های مغناطیسی، با احتیاط بسیار بالا استفاده میشود. معمولا در موارد بسیار شدید که کودک به سایر روش های درمانی، پاسخ نداده، زیر نظر روانپزشک، از rTMS استفاده میشود.

نکته مهم: استفاده از rTMS در سنین پایین هنوز در حالت تحقیقاتی است.

همچنین بخوانید:

معرفی مرکز آر تی ام اس (rTMS) روا در تهران

نحوه کارکرد دستگاه rTMS و کاربردهای آن

3. روش های مبتنی بر سبک زندگی کودک

از دیگر روش های موثر در درمان تروماهای جنگی در کودکان، استفاده از روش های مبتنی بر سبک زندگی کودک است. در ادامه به برخی از مهمترین این موارد اشاره خواهیم کرد.

الف) بهداشت خواب

ایجاد فضایی امن و تاریک و داشتن یک روتین برای خواب مناسب، یکی از روش های موثر درمانی برای کودکان جنگ زده است.

همچنین بخوانید:

نحوه درمان اختلالات خواب با لورتا نورفیدبک

ب) تغذیه مناسب و سالم

مصرف غذاهای مقوی شامل ویتامین ها، امگا3 موجب بهبود عملکرد مغز میشود و به تنظیم خلق و خو نیز کمک میکند.

ج) ورزش

فعالیت های بدنی باعث کاهش هورمون های استرس زا (مثل کورتیزول) شده و ترشح هورمون های شادی آور مانند اندورفین را افزایش میدهد. برای کودک خود برنامه هایی برای ورزش های گروهی تدارک ببینید.

د) طبیعت درمانی

با کودک خود در فضای باز مانند پارک ها، باغ و … وفت بگذرانید. زیرا این روش موجب کاهش استرس و اضطراب میشود.

ه) تقویت ارتباطات اجتماعی کودک

فراهم کردن شرایطی برای بازی کودک با هم سن و سالان خود و شرکت در فعالیت های گروهی امن موجب جلوگیری از انزوا و بازسازی اعتماد به دیگران میشود.

چند نکته مهم برای والدین کودک

لازم است تا به موارد زیر توجه کرد:

سعی نکنید تا کودک را برای جدا شدن یا تنها ماندن تحت فشار قرار دهید. به ویژه در روزهای اول جنگ.
سعی کنید کودکان را نزدیک خود نگه دارید و با حضورتان به آنها دلگرمی بدهید.
بهتر است دربارۀ اتفاقاتی که افتاده است، صحبت شود.
توصیه می شود تا نسبت به تنها نخوابیدن کودک حساسیت نداشته باشید.
یکی از بهترین کارها دور نگه داشتن فضا و جو خانواده و خانه از اخبار جنگ.
صحبت نکردن از جنگ و خرابی های آن در مهمانی ها نیز واجب است.
یکی از مسائل کودکان در زمان جنگ، کارهای مدرسه و روزمره آنها است.
طراحی، اجرا و حفظ برنامه ای روزانه می تواند سطح اضطراب را کاهش دهد.
توصیه می شود تا با فامیل و آشنایان به صورت تلفنی ارتباط داشته باشید.
اگر احساس کردید که سطح اضطراب خودتان بالا است، یا اگر کودک ترس و اضطراب غیر قابل کنترلی دارد، برای مراجعه به متخصص روانپزشکی و روانشناسی تعلل نکنید.
سعی کنید از داستان، بازی و نقاشی برای بروز احساسات مرتبط با جنگ در خودتان و کودک بهره ببرید.
در صورتی که منزل شما نزدیک مکان های احتمالی بمباران است، حتما به جای امنی پناه ببرید…
در صورتی که مجبور به ترک منزل بودید، برداشتن وسایل لازم ضروری است…
سعی کنید به کودک کمک کنید تا با دوستانش به صورت برخط یا تلفنی ارتباط بگیرد و جویای احوالشان شود.

سوالات متداول

از سوالات همیشگی و پرتکرار کاربران از متخصصین کلینیک روا میتوان موارد زیر را نام برد:

1. شایع ترین اختلالات روانی در کودکان در دوره جنگ چیست؟

از مهمترین و شایع ترین مشکلات روانی کودکان در دوره جنگ میتوان از: استرس پس از سانحه (PTSD)، اضطراب جدایی، استرس مزمن، ترس از اخبار و صداها و مشکلات سیستم ایمنی بدن نام برد.