اختلال دو قطبی (Bipolar) از جمله اختلالات شایع روانشناختی است که تاثیرات جدی بر ابعاد مختلف زندگی مبتلایان می گذارد. مختل شدن عملکرد فرد سر کار، مختل شدن روابط زوجی و خانوادگی، مختل شدن روابط بین فردی، مشکلات اقتصادی ناشی از تصمیمات ریسکی و نسنجیده و مسائل تحصیلی از جمله مشکلات شایع در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان به اختلال دو قطبی است.
توجه به این نکته حاثز اهمیت است که در بسیاری از موارد، بیماران مبتلا به دوقطبی، تحت نظر روانپزشک، باید دارو مصرف کنند تا بهبود یابند. این یعنی حتما باید با نظر پزشک معالج، درمان ها را پیش بگیرید و ما در این مقاله هدفمان نفی روش های دارویی نیست! بلکه صرفا روش هایی را معرفی میکنیم که شامل دارو نبوده و ممکن است به بهبود بیمار کمک کنند.
آیا درمان دو قطبی بدون دارو امکان پذیر است؟
پاسخ این سوال بستگی به شدت علائم دو قطبی در فرد دارد. شاید بتوان گفت که در مواردی که با شدت علائم خفیف تا متوسط رو به رو هستیم، امکان بهره گیری از درمان های غیر دارویی وجود دارد. نکته دیگر اینکه در بسیاری مواقع، نمیتوان صرفا به روش های غیر دارویی متکی بود و چنین درمان هایی را می توان به صورت مکمل با دارو درمانی استفاده کرد.
انواع درمان های غیردارویی دوقطبی (BIPOLAR) کدامند؟
براساس متون درمانی، می توان 3 نوع درمان غیر دارویی برای دو قطبی مشخص کرد:
- سبک زندگی. دسته ای از درمان های غیردارویی دو قطبی متمرکز بر رفتارهای روزانه است. این دسته از درمان های غیردارویی دو قطبی را روش های مبتنی بر الگوی زندگی سالم (سبک سالم زندگی) می نامند.
- روان درمانی. دسته ای دیگر از درمان غیر دارویی دو قطبی برخلاف روش های سبک زندگی بر تغییر عملکرد و فیزیولوژیک بدن و مغز تمرکز ندارند و در عوض متوجه ذهنیت روانشناختی فرد (الگوهای تنظیم هیجان، باورهای سالم و ناسالم، طرحواره های روانی و رفتاری، خودتنظیمی رفتاری و عاطفی و تمرکز بر روش های رفتاری) است. روش های رواندرمانی و مشاوره فردی، زوجی، خانوادگی و گروهی در این دسته قرار می گیرند.
- تکنولوژیک و نوروتراپی. دسته سوم که در نوع خود جزو جدیدترین روش های غیر دارویی هستند، نوروتراپی (روش های تحریک و تعدیل مغزی و بیوفیدبک) هستند. تمرکز درمان در این روش بر تغییر عملکرد سیستم عصبی (هم مرکزی و هم محیطی) است.
در ادامه با ما همراه باشید تا هریک از این موارد را بیشتر توضیح دهیم.
1. درمان های روش زندگی سالم
روش های درمان غیر دارویی زندگی سالم مبتنی بر این ایده هستند که اصلاح سبک زندگی فرد و تنظیم برنامه هایی ثابت که فرد هر روز آنها را رعایت کند، باعث می شود تا علائم و نشانه های انواع مشکلات جسمانی و روانی کاهش یابند و مدیریت شوند.
رعایت اصول سبک سالم زندگی از طریق تاثیرات مستقیم و غیرمستقیمی که روی عملکرد مغز می گذارند، مدیریت غیر دارویی دو قطبی را تسهیل می کند. مطالعات در این زمینه مبتنی بر چهار حوزه هستند: الگوی سالم تغذیه، الگوی سالم خواب، فعالیت جسمی مداوم و روش های ارتقای سلامت ذهن (مثل مراقبه و یوگا).
رمان های غیردارویی دوقطبی مبتنی بر سبک زندگی:
| روش های سبک زندگی | توضیح |
| تغذیه |
|
| فعالیت جسمانی/ورزش |
|
| خواب |
|
| سلامت ذهنی |
|
الف) تغذیه
روش تغذیه درمانی در 3 گام است:
- گام اول. تغذیه یکی از ارکان اصلی زندگی سالم است. مطالعات علمی معتبر نشان داده است که مصرف بی رویه مواد غذایی ناسالم، در کنار اینکه امکان دارد علائم دو قطبی را تشدید کند، می تواند با ایجاد مشکلات جسمانی مانند افزایش وزن، چاقی، دیابت، مشکلات قلبی، مشکلات گوارشی و معده همراه شود. رعایت اصولی تغذیه زیر نظر متخصص یا کارشناس تغذیه صورت می گیرد. ابتدا باید یک زمان مشخص برای سه وعده غذایی و میان وعده ها داشت.
- گام دوم. پرهیز غذایی دومین قدم است. جایگزین کردن فستفود ها و غذاهای چرب با غذاهای خانگی، پرهیز از مصرف غذاهای مانده، پرهیز از غذاهای پر ادویه به ویژه تند، مصرف زیاد غذاهای پر قند، مصرف زیاد تنقلاتی مانند چیپس و پفک از جمله راهکارهای اولیه در رعایت پرهیز تغذیه ای است.
- گام سوم. مرجله سوم، وفاداری به رعایت برنامه غذایی است.
ب) فعالیت جسمانی
مطالعات مختلف سراسر جهان نشان داده است که ورزش متناسب با بدن و سن فرد، نه تنها موجب بهبود سلامت جسمانی شده، بلکه باعث حفظ و بهبود سلامت روان هم می شود. تاثیری که ورزش از طریق تنظیم مواد شیمیایی بدن و مغز می گذارد، باعث کاهش علائم و نشانه های دو قطبی می شود.
ورزش سطح شادکامی فرد دو قطبی را نیز بالا می برد که خود با کاهش اضطراب همراه است. توصیه به ورزش های هوازی مداوم در درمان غیر دارویی دو قطبی همواره از سوی روانپزشکان و متخصصان طب فیزیکی صوزت می گیرد. ورژش های هوازی با تنظیم سوخت و ساز بدن و سازوکارهای فیزیولوژیک اندام های آن باعث کاهش علائم اصلی دو قطبی و همچنین مدیریت بیماری های جسمانی می شوند.
بهبود عملکرد سیستم قلبی عروقی و گردش خون، عملکرد ریه ها و خونرسانی به مغز، دفع مواد زاید و تصفیه خون از طریق ادرار و عرق، بهبود عملکرد و توان عضلانی و تاثیر مثبت بر سوخت و ساز مغز از جمله فواید ورزش های هوازی است. تاثیر فعالیت جسمانی مناسب به گونه ای است که مطالعات نشان داده است که صرف داشتن پیادهروی منظم روزانه، باعث افزایش ضخامت قشر خاکستری مغز در سالمندان می شود.
ج) الگوی سالم خواب
همه تجربه بی خوابی را داشته اند. بی خوابی با کاهش توجه و تمرکز، ضعف بازدارارندگی و کنترل رفتار، به هم ریختگی اشتها، چرت زدن های زیاد طی روز و به هم ریختن سوخت و ساز بدن و مغز همراه است.
یکی از مهم ترین ویژگی های روانشناختی که خواب روی آن تاثیرگذار است، خلق و خو است. یعنی اصلی ترین مشکلی که در دو قطبی وجود دارد: نوسان و به هم ریختگی خلق و خو و سطح انرژی روانی فرد.
نتایج تحقیقات بالینی خواب و دو قطبی نشان داده است که خواب ناکافی یا به هم ریخته و سایر مشکلات خواب در افراد مبتلا به دو قطبی باعث تشدید علائم دو قطبی می شود. از طرف دیگر، اصلاح الگوی خواب باعث اثرگذاری مثبت بر علائم دو قطبی می شود.
توصیه می شود موارد زیر در رابطه با خواب مد نظر قرار گیرد:
- خواب دارای مراحلی است که ترتیب مشخص و زمان مشخص دارد. لازم است تا هر فردی تعداد مشخصی از این مراحل را طی زمان خودش داشته باشد.
- خواب ناکافی یا خواب زیاد باعث به هم ریختن توالی و زمان مراحل خواب می شود. این نکته خود باعث تاثیرات منفی بر خلق و خو و دو قطبی می شود.
- خواب باید دارای مکان مشخص و ساعت مشخص باشد. توصیه می شود تا اتاق خواب تاریک، بدون سروصدا و دارای دمای مناسب باشد.
- هر فرد بزرگسالی نیاز دارد تا ساعات کافی خواب داشته باشد. این ساعت خواب برای هر فردی متفاوت است. بصورت متوسط ۷ تا ۹ ساعت خواب طی ۲۴ ساعت لازم است.
- بهترین زمان خواب طی شب است. خواب روز باعث به هم ریختگی چرخه های زیستی و تنظیم حالت پایدار بدن می شود. بهترین زمان خواب از ساعت ۹ یا ۱۰ شب تا ۶ یا ۷ صبح است.
- خوردن غذا، میوه یا آجیل تا یک الی دو ساعت قبل خواب توصیه نمی شود. از خوردن مواد محرکی مانند چای و قهوه نیز باید پرهیز کرد.
- یکی از مضرترین وسایل برای خواب، گوشی است؛ به ویژه نور آبی آن که هم باعث از بین رفتن خواب آلودگی و هم آسیب به چشم می شود.
- بازی کردن یا فیلم دیدن یا کارتون و انیمه با گوشی برای کودمان را ممنون کنید. دیدن فیلم یا کارتون و انیمه های ترسناک در شب ممنوع است. این مهم برای دو ساعت قبل خواب اهمیت ویژه ای دارد.
- سعی کنید تا دو ساعت قبل خواب از صحبت کردن با گوشی پرهیز کنید.
- اگر دغدغه های ذهنی زیادی دارید و ذهن شما را حین خواب مشغول می کند، آنها را در دفتری بنویسید. فکر کردن خالی چیزی را حل نمی کند و فقط خوابتان را به هم می ریزد.
د) حفظ سلامت ذهن
روش هایی مانند مراقبه، یوگا و تای چی از جمله روش های غیر دارویی دو قطبی هستند که توجه زیادی را در سال های اخیر به خود جلب کرده اند. تمرکز بر دنیای درون و نیروهای در جریان آن مفهوم محوری در این روش های غیر دارویی دو قطبی هستند. فرد در روش های غیر دارویی سلامت ذهن درمان دو قطبی در محیطی آرام، به صورت فردی یا گروهی، تمرین های ذهنی خاصی را انجام می دهد. تمرکز بر حالات درونی بدن و ذهن است.
کشش ها، درد ها یا احساس تسکین و راحتی جسمی بصورت ذهنی و پایدار رصد می شود. حالات هیجانی (غم، ترس، گناه، خشم، شرم، چندش/انزجار، شادی)، افکاری که در لحظه در ذهن هستند و واکنش های بدن (تعریق بدن، ضربان قلب، واکنش های گوارشی، تندی یا کندی نفس و غیره) به آنها بصورت پایدار رصد می شود. این رصد کردن باید بدون قضاوت، کاملا آگاهانه و فقط حالت ناظر داشته باشد. یعنی فرد نباید به بررسی نشخوارگونه، خود-سرزنش گرانه و خود-ملامت گرانه حالات درونیش بپردازد و به سمت حالت صرفا ناظر برود. توجهی که بیشتر از آن که متمرکز بر ارزیابی و قضاوات باشد، فقط ببیند و بشنود و حس کند.
2. روش های روان درمانی برای درمان دوقطبی
رواندرمانی و مشاوره یکی از قدیمی ترین و همزمان رایج ترین درمان های غیردارویی در درمان اختلال دو قطبی است. تمرکز رواندرمانی بر موارد زیر است:
- تشخیص راهکارهای تنظیم خلق و انرژی روانی
- الگوهای ثابت و ناکارآمد رفتار در محیط های مختلف زندگی
- الگوهای ناسالم هیجان
- باورهای بنیادین و ناکارآمد است.
رواندرمانی دارای انواع مختلفی است که در ادامه ذکر می شود.
| روش های رواندرمانی و مشاوره | توضیح |
| رواندرمانی فردی | تمرکز بر مشکلات فردی مرتبط با اختلال دوقطبی |
| زوج درمانی | متمرکز بر مشکلات زوجی افراد مبتلا به اختلال دو قطبی |
| خانواده درمانی | متمرکز بر الگوهای ارتباطی موجود در خانواده که بر علائم دوقطبی موثر هستند |
| گروه درمانی | برخورد با دیگر افراد مبتلا به اختلال دوقطبی و بهره گیری از روش های سازگارانه آنها در برخورد با مشکلات |
الف) رواندرمانی فردی
رواندرمانی فردی بصورت انفرادی برگزار می شود. فرد در این جلسات به ذکر مشکلات خود می پردازد. وظیفه رواندرمانگر و مشاور این است تا با برخوردی همدلانه، گوش دادنی فعال و ارتباطی ایمن، در تشخیص الگوهای نادرست تنظیم هیجان و باورهای غیرمنطقی به مراجع کمک کند. هدف رواندرمانی فردی درنهایت آگاه شدن از الگوهای رفتاری ناخودآگاه و ناکارآمد و جایگزین کردن آنها با الگوهای سالم رفتاری است.
ب) زوج درمانی
زوج درمانی بر رابطه زوج ها متمرکز است. در درمان غیر دارویی زوج درمانی دوقطبی، تمرکز بر مشکلات زوجی افراد مبتلا به اختلال دو قطبی است. در زوج درمانی دو قطبی جلساتی با حضور هر دو زوج برگزار می شود.
از آنجایی که رفتارهایی مانند نوسان انرژی روانی، ولخرجی، افسردگی، شوخ طبعی افراطی، پر حرفی، ریسک های مالی، روابط فرازوجی و پرخاشگری در افراد دو قطبی زیاد است، مشکلات زوجی ناشی از آنها نیز زیاد است. همین مسئله حکایت از اهمیت بالای زوج درمانی دارد. به ویژه اینکه، زمانی که زوج ها می فهمند که بسیاری از مشکلات آنها از اختلال دو قطبی است، التیام و امیدی پیدا می کنند و برای درمان تلاش می کنند. اصلاح الگوهای نادرست زوجی و غنی سازی روابط آنها هدف اصلی در زوح درمانی غیر دارویی دو قطبی است.
ج) خانواده درمانی
خانواده درمانی یکی از درمان های مفید دو قطبی به ویژه برای کودکان و نوجوانان مبتلا به دو قطبی است. فرض خانواده درمانی این نکته است که علائم و نشانه ها در کودک، نوجوان یا بزرگسال دو قطبی می تواند در خانواده تقویت شود و سازوکارهایی را ایجاد کند که عملکرد کلی خانواده را مختل کند. اصلاح الگوهای ارتباطی ناسالم در خانواده با بهبود علائم و نشانه های فرد دو قطبی خانواده همراه است.
د) گروه درمانی
گروه درمانی مکان امنی برای افراد با مشکلات تقریبا یکسان است. گروه درمانی مکان و فضایی برای مطرح کردن تجربیات افراد همدرد و راهکارهایی است که برای آنها مفید بوده است. هر گروه درمانی دارای یک گروه درمانگر/تسهیلگر و تعداد مشخصی شرکت کننده است که بسته به توافق و نوع آن متغیر است.
3. روش های نوروتراپی و تکنولوژیک درمان دوقطبی
نوروتراپی کلید واژه ای جامع برای درمان های غیر دارویی مبتنی بر تغییر عملکرد سیستم عصبی در دوقطبی بجز دارو درمانی است.
- تحریک مغناطیسی مغز (TMS)
- تحریک الکتریکی مغز (tDCS)
- نوروفیدبک و بیوفیدبک
از جمله درمان های غیر دارویی دوقطبی مبتنی بر نوروتراپی هستند.
| روش نوروتراپی | توضیح |
| TMS | استفاده از تحریک مغناطیسی ایمن |
| tDCS | استفاده از تحریک الکتریکی با شدت ضعیف |
| بیوفیدبک و نوروفیدبک | استفاده از نشنانه های بدن و مغز برای اصلاح عملکرد آن |
الف) روش TMS
TMS براساس تحریک مغناطیسی مغز کار می کند. در درمان غیردارویی TMS، موج مغناطیسی ایمنی به نواحی مشخصی از مغز داده می شود. از آنجایی که این پالس مغناطیسی مشخصاتی دارد که فابل تنظیم است، درمانگر ان را به گونه ای تنظیم می کند که بهترین اثربخشی را برای مغز دارد. این تنظیم البته براساس مطالعات علمی است و جایی برای آزمون و خطا ندارد.
TMS به دلیل اثر منطقه ای که دارد، عوارض جانبی کمی دارد. مطالعات علمی بر این نکته تاکید داشته اند که TMS یکی از روش های غیردارویی موثر به ویژه در مبتلایان به دوقطبی است که دارای محدودیت دارویی هستند. به دلیل اثرات پایداری که TMS روی سیستم عصبی دارد، توجه ویژه ای به این درمان غیردارویی دوقطبی در دهه های اخیر شده است.
ب) روش tDCS
tDCS براساس تحریک الکتریکی کار می کند. tDCS دقیقا نمونه ای از یک مدار ساده الکتریکی است که دو قطب مثبت و منفی آن روی نواحی جمجمه قرار می گیرد. یک سر دیگر این مدار باتری ساده ای است که استفاده معمول دارد. نهایت شدت جریانی که در درمان غیردارویی tDCS به مغز داده می شود، 5/1 تا 2 میلیآمپر است. مطالعات نشان داده اند که tDCS می تواند هم روی علائم اصلی و هم مشکلات دیگری مانند بی توجهی و بهبود حافظه کمک کننده باشد.
ج) نوروفیدبک و بیوفیدبک
نوروفیدبک و بیوفیدبک برخلاف TMS و tDCS پالس مغناطیسی یا جریان الکتریکی به مغز نمی دهند. بلکه از علامت های مغز و بدن برای تغییر عملکرد خود آنها استفاده می کنند. در این دو روش، یک علامت مغزی یا بدنی ثبت، روی یک مانیتور به مغز بازخورد داده می شود و به مغز اموزش داده می شود تا این الگوی عملکردی را طبق الگوی درست اصلاح کند. اگر علامتی که از مغز گرفته می شود، موج مغزی (همان نوار مغز) باشد و توسط یک حسگر نوار مغز از روی جمجمه ثبت شود، به آن نوروفیدبک گفته می شود. در صورتی که علامت بدنی یکی از نشانه های ضربان قلب، تعریق بدن، حرکت عضلانی یا تنفس باشد، با بیوفیدبک رو به رو هستیم. در این حالت، تنظیم تنفس، ضربان قلب یا تعریق و عملکرد عضلانی مد نظر است.
نوروفیدبک بیشترین کاربرد را نه در علائم اصلی بلکه برای دو مشکل دارد:
- بی توجهی
- بی قراری بدنی.
بیوفیدبک از سوی دیگر کاربرد خوبی برای مشکلات اضطرابی به ویژه در مواردی دارد که اضطراب همراه با علائم بدنی است. بیوفیدبک همچنین در ایجاد آگاهی بدنی و هیجانی مفید است. مطالعات نشان داده است که نوروفیدبک و بیوفیدبک دو درمان غیردارویی مکمل مناسب برای دو قطبی در کنار دارو درمانی و رواندرمانی است.
سوالات متداول
سوالات رایجی که کاربران از کلینیک روا میپرسند به شرح زیر است:
1. آیا می توان بجز دارو و فقط با درمان های غیردارویی دو قطبی را درمان کرد؟
دوقطبی دورهای است و علائمش کم و زیاد میشود. بهترین درمان معمولا ترکیب دارو و روش های غیر دارویی است.
2. آیا به کارگیری درمان های غیردارویی دوقطبی بدون زیر نظر متخصص بودن امکان پذیر است؟
خیر. برخی فعالیت ها مثل ورزش به مربی نیاز دارند و در صورت وجود مشکلات جسمی باید با متخصص مشورت کرد. این موضوع درباره درمان های غیر دارویی دوقطبی مثل تغذیه، یوگا، مراقبه و روش های تحریک مغزی هم درست است.
3. آیا درمان های غیردارویی دوقطبی ممنوعیتی برای استفاده همراه با دارو درمانی دارند؟
خیر. ممنوعیتی برای درمان های غیردارویی دوقطبی همراه با دارو درمانی وجود ندارد مگر در رابطه با نوروتراپی که وظیفه تنظیم دارو و تشخیص نوع درمان نوروتراپی بر عهده متخصص روانپزشکی است.
