آیا درمان وسواس بدون دارو ممکن است؟ معرفی روش های مفید

اختلال روانشناختی وسواس یا OCD از جمله اختلالات روانشناختی در دنیا است که در کنار اختلالاتی مانند اضطراب و افسردگی، از جمله اختلالات شایع است.

علائم ناراحت‌کننده و رنج‌آور وسواس باعث مختل شدن عملکرد فرد در روند زندگی عادی از جمله کار، خانواده و تحصیل می‌شود. از همین رو، درمان وسواس یکی از موضوعات مهم و در صدر تحقیقات علمی روانشناسی در دنیا است. توجه به درمان های غیردارویی و مکمل وسواس، رشد زیادی در سال های اخیر داشته است.

چرا درمان های غیردارویی؟ اهمیت درمان های غیردارویی در درمان وسواس کدام است؟

سابقۀ درمان وسواس با دارو درمانی زیاد است. ماهیت ناراحت‌ کننده وسواس برای افراد مبتلا به آن باعث می شود تا همواره به راحت ترین و سریع ترین راه تمایل داشته باشند. اما نکاتی وجود دارد که بهره گیری از دارو درمانی برای وسواس را محدود می کند.

4 دلیل مهم برای استفاده از روش های غیر دارویی برای درمان وسواس عبارتند از:

1. وسواس مقاوم به درمان-مقاومت دارویی. مهمترین دلیل درمان های غیر دارویی وسواس، آن است که در مواقعی ما با وسواس مقاوم به دارو رو به رو هستیم؛ شرایطی که مصرف انوع داروهای ضدوسواس کمک کننده نخواهد بود. در این موقع، وجود درمان های جایگزین یا مکمل غیردارویی از اهمیت بالایی برخوردار است.
2. شرایط خاص پزشکی و محدودیت مصرف داروهای ضد وسواس. از دیگر موارد مهم آن است که گاهی عوارض جانبی دارو برای فرد مبتلا به وسواس به حدی است که نسبت هزینه به فایدۀ آن برای او به صرفه نیست و عوارض حانبی دارو بیشتر از فایده درمانی آن است. درنتیجه، جست و جوی روش های غیردارویی و جایگزین راه حل بسیار مناسب تری است.
3. هزینۀ بالای عوارض جانبی دارو برای فرد OCD. از دیگر نکات مرتبط با اهمیت درمان های غیر دارویی وسواس، این است که فرد مبتلا به وسواس در مواقعی امکان بهره گیری و مصرف دارو را ندارد. برای نمونه، ممکن است که فرد مبتلا به وسواس دارای بیماری های جسمانی زمینه ای باشد که مصرف داروهای ضدوسواس را محدود یا ممنوع کند.
4. شدت پایین علائم ناراحت کننده و رنج‌آور و عدم لزوم مصرف طولانی دارو. گاهی شدت علائم و نشانه های ناراحت کننده و رنج آور OCD برای فرد مبتلا، آن قدر شدید نیست که نیاز به دارو درمانی داشته باشد. در این مواقع، دریافت درمان های غیردارویی نه تنها مسیر بهبودی است که فرد مبتلا به وسواس متحمل عوارض جانبی دارو هم نمی شود.

انواع درمان های غیردارویی وسواس

درمان های غیر دارویی وسواس را براساس معیارهای مختلف می توان دسته بندی کرد:

• برخی از این درمان ها مبتنی بر تاثیرگذاری مستقیم سیستم عصبی هستند. مانند: تحریک مغناطیسی فراجمجمه ای یا rTMS، تحریک جریان مستقیم فراجمجمه ای یا tDCS، تحریک جریان متناوب فراجمجمه ای یا tACS و نوروفیدبک
• برخی دیگر از آنها مبتنی بر گفت و گو و صحبت کردن هستند. مانند روان درمانی
• برخی دیگر از این روش های غیر دارویی نیازمند تغییر در عادات و رفتارهای روزانه هستند. مانند: شامل اصلاح تغذیه، ورزش و فعالیت بدنی منظم، یوگا، مراقبه/مدیتیشن، تای چی و خواب منظم

درمان های غیردارویی وسواس را در جدول زیر میتوانید مشاهده فرمایید:

1. روش های تحریک و تعدیل سیستم عصبی

طبق تعریف مدرسه پزشکی کارولینای شمالی ایالات متحده آمریکا، درمان های تحریک مغزی:

Brain stimulation therapy uses a mild electrical current, or magnetic field, to safely activate or inhibit specific areas of your brain. Brain stimulation therapy may stimulate nerves in the brain and affect neurotransmitters (brain chemical signals) like serotonin and dopamine.

درمان تحریم مغزی از جریان ملایم الکتریکی یا میدان مغناطیسی بهره می گیرد که هدف از آن فعالسازی یا بازداری ایمن نواحی خاصی از مغز شما است. درمان تحریک مغزی باعث تحریک اعصاب مغزی می شود و روی فعالیت انتقال دهنده های عصبی (پیام های شیمیایی مغز) مانند سروتونین و دوپامین اثرگذار است.

در توضیح این تعریف باید گفت که از آنجایی که مغز بر مبنای جریان الکتریکی کار می کند و خود دارای میدان مغناطیسی است، به چنین تحریک هایی نیز پاسخ می دهد. از همین رو هم محققان توانسته اند با ساخت دستگاه هایی عملکرد مغز  را اصلاح کنند؛ دستگاه هایی که بتوانند تحریک های کنترل شده و دقیقی به سطح مغز بدهند.

استفاده از چنین دستگاه هایی دارای مزایای خود است. جدول 3 خلاصه ای را از مزایای استفاده از روش های تحریک مغزی به شما ارائه می دهد.

مزایای بهره گیری از روش های تحریک الکتریکی و مغناطیسی مغزی:

• عملکرد نقطه ای. در این روش ها نیازی به مصرف یک دارو نیست که وارد خون و تمام بدن شود؛ بلکه صرفا ناحیه ای از مغز که در وسواس دخیل است، مورد هدف قرار می گیرد.
• عدم عوارض جانبی همراه با دارو. از آنجایی که این روش ها فقط روی مغز و نه تمام بدن عمل می کنند و نقطه مورد نظر را هدف قرار می دهند، با عوارض جانبی از جمله مشکلات گوارشی، تاری دید، سرگیجه، خواب آلودگی، تغییرات اشتها و موارد مشابه همراه نیستند.
• اثرگذاری بلند مدت. یکی دیگر از مزایای این درمان ها این است که با اثرگذاری طولانی مدت همراه هستند. این هم دربارۀ وسواس به ویژه در rTMS صادق است که دارای تاییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا در وسواس است.
• مدت درمانی کوتاه‌تر. روش های تحریک مغزی در مقایسه با دارو دارای دوره های درمانی کمتری هستند و از همین رو دوره بهبودی کمتری دارند که معنای این جمله آن است که مراجع رنج کمتری را از وسواس تحمل خواهد کرد.

– تکنیک rTMS

rTMS یکی از روش های غیر دارویی درمان وسواس است که توانسته است تاییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا را از نظر اثربخشی بگیرد. از همین رو، یکی از رایج ترین درمان های غیردارویی وسواس در سال های اخیر و جایگزین مناسبی برای دارو درمانی در موارد منع دارو برای بیمار است.

همچنین بخوانید:

آر تی ام اس (rTMS) چیست و چه کاربردی دارد؟

بهترین مرکز برای آر تی ام اس در تهران

ویدیو رضایت مشتری از درمان وسواس با rTMS

– تکنیک tDCS و tACS

هر چند این دو روش تاییدیه سازمان غذا و دارو برای درمان وسواس را ندارند اما تحقیقات نتایج درمانی خوبی را گزارش کرده اند. بر این اساس، این دو روش هم در بهبود علائم اصلی وسواس و هم درمان سایر اختلالات روانشاختی همراه با وسواس کارآمد هستند.

برخی مطالعات نشان داده است که تحریک الکتریکی باعث بهبود علائم نشخوار فکری، تمیزی و چک کردن در مبتلایان به وسواس می شود. نتایج تحقیقات همچنین نشان داده است که تحریک الکتریکی می تواند با بهبود در علائم و نشانه های بالینی اختلال افسردگی اساسی، انواع اختلالات اضطرابی، بهبود توجه و تمرکز، تقویت حافظه و مهار رفتاری همراه باشد.

همچنین بخوانید:

tDCS چیست و چه کاربردی دارد؟

بهترین مرکز برای تحریک الکتریک مغز (tDCS) در تهران

– نوروفیدبک

روش نوروفیدبک کاملا متفاوت از تحریک مغناطیسی و الکتریکی است. تغییر الگوی فعالیت سیستم عصبی از طریق دستکاری امواج مغزی هدف نوروفیدبک است. در این کار، امواج مغزی نواحی مرتبط با وسواس در سطح مغز از طریق نصب حسگرهایی کاملا بدون عارضه، در نرم افزار نوروفیدبک ثبت می شود و با تنظیمات خاصی، مغز به سمت بهبود عملکرد وسواسی خود هدایت می شود.

با وجود اینکه تحقیقات مختلفی از کاربرد نوروفیدبک و انواع دیگر آن (مثلاً لورتا نوروفیدبک یا نوروفیدبک امواج فراآهسته) در وسواس حکایت دارند، اما نسبت به روش های تحریک مغناطیسی و الکتریکی در وسواس کاربرد و ارجحیت کمتری دارد. علت این مهم، زمان پاسخدهی به درمان و تعداد جلسات مورد نیاز درمانی است. تحقیقات نشان داده است که پاسخدهی به درمان های تحریک مغناطیسی و الکتریکی مغز سریع تر و تعداد جلسات کمتری نسبت به نوروفیدبک نیاز است.

همچنین بخوانید:

نوروفیدبک چیست و چه کاربردی دارد؟

بهترین مرکز برای لورتا نوروفیدبک در تهران

جدول خلاصه روش های تحریک مغناطیسی، الکتریکی و تعدیل سیستم عصبی در وسواس:

2. روان درمانی

روان درمانی و مشاوره یکی از روش های غیردارویی درمان وسواس است که حتی با وجود درمان دارویی یا سایر روش های غیردارویی (مانند تحریک مغناطیسی و الکتریکی) در درمان وسواس، کمک کننده است.

مطالعات نشان داده است که ترکیب دارودرمانی با رواندرمانی می تواند نتایح بهتری از هر کدام از این درمان ها به تنهایی داشته باشد.

روان درمانی تحلیلی یا روان درمانی پویشی یکی از شایع ترین روش های روان درمانی است که در وسواس نیز کاربرد دارد. در کنار آن، رواندرمانی شاختی-رفتاری یا همان CBT است که مطالعات مختلفی از اثربخشی خوب آن خبر می دهند. طرحواره درمانی نیز از جمله روش های رواندرمانی است که در درمان غیردارویی وسواس کاربرد دارد. مطالعات علمی از اثربخش بودن سایر انواع تکنیک های رواندرمانی از جمله درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)، شناخت درمانی مبتنی بر ذهن آگاهی (MBCT) و مداخلات مبتنی بر دلبستگی در وسواس خبر می دهند.

انواع رواندرمانی های مورد استفاده در وسواس:

• رواندرمانی تحلیلی یا رواندرمانی پویشی
• رواندرمانی شناختی-رفتاری (CBT)
• طرحواره درمانی
• رواندرمانی مبتنی بر تعهد و پذیرش (ACT)
• رواندرمانی شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی (MBCT)
• مداخلات مبتنی بر دلبستگی

3. مداخلات مبتنی بر سبک زندگی

مداخلات مبتنی بر سبک زندگی (همنطور که از نام آنها مشخص است)، مبتنی بر تغییر، نظم دادن یا طراحی فعالیت های روزانه فرد است. درواقع، تمرکز درمان در این روش، تغییر الگوهای ناسالم زندگی یا منظم کردن الگوهای به هم ریخته یا طراحی فعالیت های مثبت در زندگی فرد است.

برای نمونه، تغییر مصرف مواد غذایی چرب، یا مثلا منظم کردن برنامه غذایی یا اضافه کردن برخی منابع ویتامینی به الگوی غذایی نمونه ای از مداخلات مبتنی بر سبک زندگی در الگوی غذایی است. چنین اقدامی را می توان در سطح فعالیت های بدنی، الگوی خواب و فعالیت هایی مانند مراقبه/مدیتیشن انجام داد.

– مداخلات مبتنی بر مشاوره تغذیه

مشاوره تغذیه در درمان غیردارویی وسواس توسط پزشک متخصص تغذیه یا مشاور تغذیه درمانی صورت می گیرد. تغذیه در چند صورت می تواند مورد پوشش قرار گیرد:

• در درجه اول اینکه فرد مبتلا به وسواس همزمان مشکلات خورد و خوراک (مثلا پر اشتهایی یا کم اشهایی روانی) هم داشته باشد.
• یا اینکه دارای چاقی یا لاغری مفرط باشد به گونه ای که نیازمند تغذیه درمانی باشد.
• گاهی فرد مبتلا به وسواس دارای بیماری های زمینه ای است که رعایت الگوی های سالم تغذیه از ضروریات است (مثلا دیابت یا چربی خون).

در چنین حالت هایی، مداخلات مبتنی بر اصلاح الگوی تغذیه از اولویت های مهم در کنار درمان های دیگر برای وسواس هستند. در حالت سوم، اصلاح الگوی تغذیه بیشتر شیوه ای مکمل در کنار سایر درمان های غیر دارویی است.

– مداخلات مبتنی بر فعالیت های جسمانی/ورزش

فعالیت های پیوسته بدنی یکی از مفید ترین مداخلات مکمل در درمان غیردارویی وسواس است که اثرات بسیار خوبی از آن در مطالعات علمی تایید شده است.

تنظیم فعالیت های بدنی و ورزش در درمان غیردارویی وسواس به صورت مستقیم و غیر مستقیم است:

• در روش مستقیم، فعالیت بدنی باعث می شود تا علائم و نشانه های اصلی وسواس به صورت مستقیم هدف قرار گرفته شوند.
• در حالت غیرمستقیم، فعالیت بدنی باعث بهبود در موضوعی دیگر و درنهایت وسواس می شود. مثلاً فعالیت بدنی باعث کاهش اضطراب و کاهش اضطراب باعث کاهش علائم وسواس می شود.

در هر دو حالت، نتیجه بهبودی است. نکته مهم اینکه لازم است تا نوع فعالیت بدنی، مقدار و دوز آن توسط متخصص مربوطه و در مشورت با خود فرد مبتلا به وسواس طراحی و اجرا شود.

– تمرینات مراقبه/یوگا و تای چی

این روش های سبک زندگی از جمله جدیدترین روش ها در مداخلات سبک زندگی هستند. این روش ها باید به صورت منظم انجام شوند. اولویت در این روش ها تمرکز بر حالات روانشناختی درونی است به گونه ای که فرد بتواند به اگاهی هیجانی و آن چیزی برسد که همزمان و در لحظه در درون فرد در حال روی دادن است. بدون اینکه قضاوتی صورت گیرد. گاهی یادگیری این تمرینات نیازمند مربی آموزش دیده است و شاید لازم باشد تا فرد دوره های آموزشی را بصورت فردی یا گروهی (که معمولا گروهی است) بگذراند.

– مداخلات مبتنی بر اصلاح الگوی خواب

خواب یکی از مهمترین موارد در بهبود هر نوع از اختلالات روانشناختی از جمله وسواس است. خواب، به دلیل تاثیری که بر بازیابی انرژی مغز دارد، بهبودش با بهبود علائم وسواس همراه است.

مطالعات نشان داده است که بهبود الگوی خواب در کنار بهبود علائم وسواس، با بهبود سایر کارکردهای مغزی مانند بهبود توجه و تمرکز، بهبود حافظه، حل مسئله و یادگیری بهتر همراه است. بهبود خواب روی بهبود اضطراب و افسردگی افراد وسواسی نیز بسیار تاثیرگذار است.

سوالات متداول

برخی از مهمترین سوالات کاربران از ما به شرح زیر است:

1. آیا درمان های غیردارویی را می توان در کنار درمان دارویی استفاده کرد؟

بله. گاهی بهره گیری از درمان های غیردارویی در کنار دارو درمانی یک ضرورت است و باید از سوی پزشک یا روانشناس معالج جهت بهره گیری از آنها ارجاع داده شوند. مطالعات نشان داده است که ترکیب درمان های غیردارویی با دارو درمانی می تواند اثربخشی بهتری از هر کدام از آنها به تنهایی داشته باشد.

2. عوارض جانبی دارودرمانی بیشتر است یا درمان های غیر دارویی وسواس؟

طبق تجربۀ بالینی درمانگران و مراجعان وسواس، عوارض جانبی درمان های غیردارویی نسبت به درمان های دارویی کمتر است.

3. آیا اثربخشی درمان های غیردارویی وسواس طولانی مدت است؟

پاسخ به این سوال بستگی به نوع درمان غیردارویی دارد. در مواردی مانند تحریک مغناطیسی فراجمجمه ای یا همان rTMS، اثرات دارویی معمولا طولانی مدت و ماندگار است. اما در روش هایی مانند فعالیت های بدنی یا تغذیه لازم است تا الگوی تغییر و اصلاح سبک زندگی بصورت مداوم و پایدار رعایت شود تا بازگشت یا عود علائم نداشته باشیم.

4. آیا دریافت و رعایت هر کدام از درمان های غیردارویی وسواس نیازمند مراجعه و دستور متخصص خاصی است؟

بله. درمان هایی مانند rTMS، tDCS/tACS و نوروفیدبک نیازمند دستور روانپزشک است. درمان های رواندرمانی نیازمند مراجعه به روانپزشک یا روانشناس آموزش دیده جهت دریافت است. هر کدام از مداخلات مبتنی بر سبک زندگی نیازمند مراجعه به متخصصان خود (مثلاً متخصص/مشاور تغذیه، متخصص طب فیزیکی، متخصص خواب و غیره) است.

منابع

رستمی، رضا؛ کاظمی، رضا؛ خمامی، ساناز و حبیب‌نژاد، محمد (1396). تحریک مغناطیسی فراجمجمه‌ای در پژوهش و درمان. جورج، مارک اس. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

رستمی، رضا؛ منصوری، جمیل؛ شیخ‌محمدی، عباس و همکاران (1401). تحریک جریان مستقیم فراجمجمه‌ای در اختلالات عصب‌روانپزشکی. برونونی، آندره؛ نیچه، مایکل و لو، کولین. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

قاسم‌زاده، حبیب‌الله (1399). اختلال وسواس؛ جدیدترین راهبردهای ارزیابی و درمانی. استکتی، گیل و پیگت، تریزا. تهران: نشر ارجمند.

منصوری، جمیل؛ محمدی، عرفان و احمدوند، محمد (1403). روانپزشکی سبک زندگی. نوردسای، داگلاس. تهران: نشر دانژه.